De Provinciale Atlas van Noord-Holland: een schatkamer vol beeldmateriaal

De Provinciale Atlas bevat tienduizenden topografische prenten en tekeningen, historieprenten, kaarten en kaartboeken, technische tekeningen, foto's en prentbriefkaarten over Noord-Holland.
De oudste kaarten stammen uit de 16de eeuw, de modernste bladen zijn van gisteren.
Studenten, genealogen, geografen, planologen, restauratoren, scholieren, historici en kunsthistorici kunnen met dit beeldmateriaal de historische ontwikkelingen in Noord-Holland reconstrueren. Hoe zag Holland er rond 1570 uit? Hoe verplaatst de kustlijn zich, waar en sinds wanneer zijn de polders er en de wegen en vaarten? Waar liep de stadsgrens van Purmerend rond 1565? Hoe hoog stond het water bij de vele overstromingen? Op al deze vragen kan de Atlas een antwoord geven. Ook de kunstliefhebber kan zijn hart ophalen aan de vele tekeningen en prenten van beroemde kunstenaars.
Deze website beoogt een beeld te geven van de diversiteit en de vele mogelijkheden van de collectie. Regelmatig zal nieuw beeldmateriaal worden toegevoegd.
De beschrijvingen bij de hier gekozen afbeeldingen zijn van de hand van diverse(ex-)medewerkers van het archief en de Stichting Provinciale Atlas Noord-Holland; met name Joke Terra, Christian Bertram, Jaenine Otten, Bert Gerlagh en Annelies Aerts.

Geschiedenis

De Provinciale Atlas Noord-Holland is het eigendom van de Provincie Noord-Holland. Sinds 1923 wordt zij beheerd door en in het het Noord-Hollands Archief (NHA), tot februari 2005 Rijksarchief in Noord-Holland geheten. De Stichting Provinciale Atlas Noord-Holland is in 1993 opgericht door het college van Gedeputeerde Staten van de provincie Noord-Holland in samenwerking met het Rijksarchief in Noord-Holland. Het doel van de stichting is de bekendheid van de topografisch-historische atlas van Noord-Holland te bevorderen en de collectie uit te breiden.

Provinciaal archivaris Scheltema begon midden negentiende eeuw met het verzamelen van kaarten van Noord-Holland. In 1866 sloeg hij een grote slag met de aankoop van 13 minuutplans van Noord-Hollandse steden. Deze plattegronden maakten deel uit van een serie van ruim 250 stadsplattegronden van alle Nederlanden die Van Deventer in opdracht van Philips II maakte tussen 1560 en 1575. Deze belangrijke aankoop vormde de eerste aanzet tot de Provinciale Atlas Noord-Holland. De daadwerkelijke aanzet tot deze Atlas werd gegeven door provinciaal archivaris C.J. Gonnet die in 1888 bij boekverkoper Schuytemaker in Purmerend een grote collectie topografische tekeningen, kaarten en plattegronden en portretten met bijbehorende kasten aankocht. Deze aankoop stamde uit het Noord-Hollandse deel van de collectie van De Burlett, die op zijn beurt weer gedeeltelijk was samengesteld uit aankopen uit de Atlas van Broiërus van Nidek, een van de belangrijkste oudheidkundigen uit de achttiende eeuw.