Kaarten en kaartboeken

In de Provinciale Atlas Noord-Holland zijn circa 3000 kaarten en 50 kaartboeken aanwezig.
Bij het bekijken van een kaart is het belangrijk te weten met welk doel deze gemaakt is.

Hoe groot was Enkhuizen in 1560 en 1650? Hoe liepen de dijken en wegen, waar was water, waar oud land, waar de polders?  Hoe zag de Beemster er na de drooglegging uit? Hoe konden de Spaanse troepen het veiligst een opstandige stad benaderen? Waar lagen de zandbanken in de Zuiderzee? Wat brengen mijn stukken land op?
Een belangrijke reden voor het vervaardigen van een kaart kon strategisch van aard zijn. Aan de vooravond van de 80-jarige oorlog (1568-1648) werd door Filips II aan Joost Jansz. Beeldsnijder de opdracht gegeven om een kaart van de opstandige gewesten te maken waarop nauwkeurig de wegen en vaarten in dit verraderlijke natte gebied waren aangegeven om zo de opstandige steden veilig te kunnen benaderen.

Landkaart en waterkaart van Noord-Holland en West-Friesland en de omringende gebieden, circa 1575

Joost Jansz. Beelsnijder
Gravure gekleurd, 1608
Deze versie uit 1608 is een herdruk van de strategische kaart van Beelsnijder uit 1575. De kaart was bedoeld voor het Spaanse leger om zo goed mogelijk inzicht te krijgen in de wegen en vaarten in dit verraderlijke natte gebied. De kaart geeft een uitstekend beeld hoe waterrijk Noord-Holland er voor de zeventiende-eeuwse inpolderingen uitzag.

Stadsplattegronden uit verschillende periodes laten de ontwikkeling van de Noord-Hollandse steden zien.
In de Provinciale Atlas vormen de dertien stadplattegronden van Jacob Van Deventer (1505-1575) een hoogtepunt. Deze kaarten van Noord-Hollandse steden vormen een onderdeel van de circa 250 strategische stadsplattegronden van de Noordelijk en Zuidelijke Nederlanden die Van Deventer tussen 1550 en 1570 in opdracht van Karel V en Philips II gemaakt heeft. Precies is de geografische situatie van de betreffende steden in het land aangegeven: de toegangswegen, de wallen, poorten, bruggen en sluizen van de steden en dorpen, alles op dezelfde schaal zodat de onderlinge verschillen ook helder zijn. Op stadplattegronden van een eeuw later van Johannes Blaeu is goed te zien hoe de omwalling is verbeterd en welke uitbreidingen, nieuwe havens en bedrijven er in 100 jaar zijn gerealiseerd.

Stadplattegrond Enkhuizen, ca 1560

Jacob van Deventer
Handschrift,

Topographia Enchusae, 1649

Getekend door C. Biens, Uitgegeven door J. Blaeu
Gravure

Kaarten hadden vaak een praktisch doel en ze werden getekend door landmeters. Meestal waren het echte gebruiksvoorwerpen die opgerold of gevouwen mee werden genomen naar het land om daar te worden bijgewerkt en gecontroleerd. Veel van deze kaarten uit de 16de en eeuw zijn op perkament getekend, een duurzaam materiaal.
De geadmitteerde landmeters hadden moeten zweren de ’waarheid’ op papier te zetten. De door hun vervaardigde kaarten bieden redelijk betrouwbare informatie. Het vak van landmeter ging vaak over van vader op zoon.

Kaart van de landerijen achter de Schorelse dijk door Adriaan Anthonisz Metius (circa 1543-1620)

Adriaan Anthonisz Metius was Nederlands wis- en vestingbouwkundige, landmeter en cartograaf, lid der vroedschap en schepen van Alkmaar, vanaf 1582 burgemeester. Als 'Ingenieur der Staten Graeffelycheyts van Hollant' of fortificatiemeester (1578) en later als 'Ingenieur der Generaliteyt' (1603) of 'Stercktebouwmeester' der Vereenigde Nederlanden heeft hij voor vele steden en sterkten in Nederland de verbouwing of uitbreiding der fortificatiën ontworpen volgens het Oudnederlandse stelsel. (bron Winkler Prins )
De naam Metius duidt op zijn beroep landmeter.

Handschrift

Alkmaardermeer, 1637 door Claes Vastersz. Stierp
perkament, gekleurd

In de collectie zijn vele polderkaarten met de indeling in de kavels, soms ook met aanduiding van de eigenaren of de bebouwing erop ingetekend. Het droogleggen van de Noord-Hollandse polders in de zeventiende eeuw was alleen mogelijk dankzij de kennis van goed geschoolde landmeters en waterbouwkundigen. De beroemdste daarvan is Leeghwater.

Ware afbeeldinghe van de bedykte Beemster-Landen in den jare 1644

Door Balthasar Florisz van Berckenrode, gegraveerd door Daniël van Breen, 1644
De Beemster was tussen 1607 en 1612 drooggelegd met particulier kapitaal door een consortium van Amsterdamse kooplieden, Hollandse regeringsambtenaren en enkele lokale rijke kooplieden. Opzet was de nieuwe polder te gebruiken voor landbouw en tegelijk wilden de nieuwe eigenaren er ook genieten in heerboerderijen of fraaie buitenplaatsen. In de zuidoosthoek, het makkelijkst vanuit Amsterdam te bereiken, werden de meeste buitenhuizen neergezet, zoals goed op deze kaart te zien is.

Molendriegang in de Zuid-Beemster, ca 1633

Jan Adriaansz Leeghwater (1575-1650)
Handschrift
De drooglegging van de Beemster was noodzakelijk gezien de grote overstromingen die hier regelmatig optraden.
Jan Adriaansz Leeghwater uit de Rijp was de specialist op het gebied van waterstaatkundige werken. Dankzij de nieuwe techniek van molengangen geïntroduceerd door Leeghwater werd het mogelijk grote meren als de Beemster, Purmer en Schermer droog te malen.

Naast de functionele kaarten werden er ook kaarten voor representatieve doeleinden gemaakt. Steden lieten fraaie stadsplattegronden graveren, waterschappen kaarten van hun gebied met daarop prominent de wapens van de hoogheemraden en de dijkgraaf. Deze representatieve kaarten werden zorgvuldig gekleurd en met goud versierd. Beroemde kunstenaars als Romeyn de Hooghe tekenden fraaie cartouches met allegorische afbeeldingen.
Bij herdrukken van dit soort kaarten werden vaak wel zorgvuldig de wapens van de functionarissen vervangen, het kaartbeeld echter bleef veelal onaangepast aan de actuele situatie. Ook ten behoeve van de verkoop van een buitenplaats kon een fraaie kaart worden gemaakt.

Kaart van het Hoogheemraadschap van Uitwaterende Sluizen in Kennemerland en West -Friesland, 1680

Jan Jansz Dou (1615-1682)
Gravure, gekleurd, kaart in vier bladen
Op deze kaart zijn de zeventiende-eeuwse Noord-Hollandse droogmakerijen goed te zien.
De kaart is voor het eerst in 1680 uitgegeven, Tot het einde van de achttiende eeuw zijn er vele edities met verschillende formaten van gedrukt. De kaart stond als zeer nauwkeurige bekend. De datering van de verschillende edities kan vaak aan de hand van de wapens van de bestuurders van het Hoogheemraadschap gedaan worden.

Caart der Hovsteede Beemster-Lust toebehoorende aan Vrouwe Maria van Tarelink, weduwe van den Weledelgestrenge Heer Jan Borghorst, in zijn Wel-Edle Gestrenge Leeven Hoofd Ingeland en Hoogeheemraad etc. van de Beemster, 1771 (3.1.1)

H.v.D
Plattegrond op perkament, handschrift, ingekleurd
In de Beemster werden in de zeventiende en achttiende eeuw enkele prachtige buitenplaatsen aangelegd door rijke Amsterdamse kooplieden. De economische teruggang maakte het niet langer haalbaar deze buitens te onderhouden. In de negentiende eeuw zijn de laatste afgebroken.
Beemsterlust lag aan de Volgerweg, ten westen van de Neckerweg (binnenkavel I van de Beemsterpolder). Deze kaart werd waarschijnlijk getekend in verband met de verkoop van Beemsterlust aan Maria van Tarelink in 1771. De buitenplaats is waarschijnlijk gesloopt tussen 1796 en 1805.

Kaart met plattegrond en tuingezichten van de buitenplaats Hartekamp te Bennebroek, 1708

Maurits Walraven (landmeter, data onbekend, landmeteradmissie in 1690)
Paneel met beschilderd perkament: olieverf en pentekening
De kaart uit 1708 van de buitenplaats De Hartekamp was mischien bedoeld om een mogelijke koper een overzicht van het terrein te geven. Een jaar later namelijk werd de buitenplaats verkocht aan de familie Clifford, die er een beroemde botanische tuin met exotische planten liet aanleggen. Sinds 1954 bevindt zich hier het bloemenpark Linnaeushof.
De kaart laat een barokke geometrische tuinaanleg zien met het hoofdgebouw in de middenas.
Vanaf de eerste verdieping optimaal zichtbaar spreidde zich achter het huis het sierpatroon van de ‘parterres’ als een tapijt uit. De kaart maakt deel uit van de uitgebreide verzameling tuingezichten en -plattegronden van de Provinciale Atlas Noord-Holland.

In een Hollandse collectie zijn uiteraard kaarten bestemd voor de scheepvaart te vinden. Hiervoor zijn kaarten met nauwkeurige aanduidingen van zandbanken, ondiepten en de vaarwegen nodig.

Nieuwe Caerte waarinne vertoont wordt de gansche vaert van Amsterdam over de Watten tot de stad Hamborch toe, 1634

H. Hondius
Bij kaarten van voor de negentiende eeuw is het belangrijk het doel van de kaart te weten. Deze kaart toont de vaarroute van Amsterdam naar Hamburg met aandacht voor ondiepten, bakens etc.

Pascaert van de Noord Zee van Ameland tot de Hoofden = Mare Germanicum ab Amelandia ad Promontoria Caleti et Doverae.

Kopergravure, handgekleurd, uitgegeven door Frederik Wit, ca.1675.
Op deze kaart zijn duidelijk de vaarwegen betonning, boeien en zandbanken aan gegeven.

In Noord-Holland met zijn lange kuststrook is de bestudering van veranderingen van de kustlijn ook van belang in verband met toekomstige ontwikkelingen. In de Atlas zijn veel kaarten die hierop betrekking hebben.

Platte gront van Egmont op Zee, met desselfs rys werken tot conservaatie van de tooren en kerk aldaar door Anthony Torck als opperdirecteur aangeleght inden jaare 1718, wijders gemeeten en geteekent door Johannes Rollerus opziender van gemelte wercken en lantmeeter tot Beverwijck.

Kopergravure, ingekleurd, door J. Rollerus uit 1719, uitgegeven door de Wed. N. Visser te Amsterdam.
De ontwikkelingen op diverse tijdstippen bij de kust en in Egmond is op deze kaart te zien. Tussen 1665 en 1714 bedroeg de afslag 70 meter. Tussen 1714 en 1718 was het verlies zo groot dat de kerktoren, vóór de kerststorm van 1714 nog op 27 meter afstand van het stijle zeeduin, daarna nog maar 8,5 meter daarvan verwijderd was. Op deze kaart zijn de verdedigingswerken van Anthony Tork te zien. In 1718 werd het uitgevoerd. De duinvoet werd afgedekt met gevlochten rijshouten matten. Rietschermen moesten het stuifzand vasthouden Ondanks alle pogingen zal de toren van de kerk uiteindelijk in 1741 op het strand instorten.

Kaartboeken werden aangelegd door instellingen of particulieren met veel grondgebied. Deze dienden dus de grondboekhouding. Lege bladen dienden voor aantekeningen of aanvullende kaarten. Een bijzonder exemplaar is het zestiende eeuwse kaartboek van de Eylandspolder. Vanaf de zeventiende eeuw werden er ook, net als bij de kaarten, voor representatieve doelen kaarten of delen van wandkaarten gebonden in mooie banden.

Boekje met 10 kaarten van landerijen bij Graft en de Rijp behorende tot een Stichting, 1596

Mr. Pieter Coenraedsz z.j, landmeter te Haarlem
Manuscript, papier, inkt met waterverf, gekleurd
Van oudsher lieten instellingen of particulieren met veel grond bezit in kaartboeken aantekenen welke grond tot hun bezit behoorde. Meestal betrof het een klein gebied. De boeken werden gebruikt voor de grondboekhouding. Vooral tegen het einde van de 16de eeuw, toen veel land in voormalig rooms katholiek kerkelijk bezit door de overheid werd geconfisqueerd, werden er veel gemaakt. Dit boekje geeft de grondboekhouding weer van het oude veenweidegebied rond Graft en de Rijp vóór de droogleggingen.

Kaartboek van het Hoogheemraadschap van Rijnland

Johannes Dou (1642-1690)
12 bladen, ingekleurd en met goud afgezet, 1687
Kenmerkend voor de oude kaarten zijn de prachtige decoraties, soms enkel met een sierrand, vaak met stadsprofielen, taferelen van het agrarisch bedrijf en dergelijke, die op symbolische wijze de rijkdom van de instelling of de streek moest weergeven.